‘Vrouwen van Aanzien’ tentoonstelling over Etrusken in het RMO Leiden

16 10 2011

Afgelopen vrijdag opende in het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden een deel van de dubbeltentoonstelling over de Etrusken. Het andere deel is te zien in het Allard Pierson Museum in Amsterdam. Leiden ontfermt zich over ‘Vrouwen van Aanzien’ en Amsterdam buigt zich over ‘Mannen met Macht’.

Op Facebook was vorig weekend een actie: als je een link over deze tentoonstelling deelde met je vrienden en bovendien ‘vind ik leuk’ aanklikte, maakte je kans op een uitnodiging voor de officiële opening op vrijdagavond 14 oktober. Deze informatie delen is natuurlijk voor mij geen probleem. Immers, als kunsthistorisch docent attendeer ik mensen wel vaker op interessante exposities. Bovendien was ik wel heel benieuwd naar deze tentoonstelling over de Etrusken, vooral naar het deel in Leiden dat zich specifiek richt op de vrouwen! Tot mijn grote verbazing en vreugde won ik een kaartje……

Het was een hele sfeervolle avond met live muziek, een Toscaanse markt, speedlezingen, speedrondleidingen en uiteraard vrije toegang tot de tentoonstelling ‘Vrouwen van Aanzien’. Mijn keuze was snel gemaakt:
1. speedrondleiding door Ruurd Halbertsma (conservator RMO klassieke wereld)
2. speedlezing ‘Cherchez la femme (on)grijpbare vrouwen in de Vroege Prehistorie van Noordwest Europa’ door Luc Amkreutz (conservator RMO Nederland prehistorie)
3. speedlezing ‘Isis in Valkenburg’ door Olaf Kaper (hoogleraar Egyptologie aan de Universiteit Leiden)
Daarna wilde ik de tentoonstelling rustig bekijken samen met collega-kunsthistorica Marielle Lassche.

Ruurd Halbertsma nam ons tijdens zijn speedrondleiding mee naar een van de stukken uit de vaste collectie van het RMO: de Sarcofaag van Simpelveld. Deze zandstenen sarcofaag was gevonden in Limburg en dateerde uit de Romeinse tijd (175-250). In een kleine 20 minuten kregen we een enthousiast en betrokken verhaal te horen over de achtergrond van deze unieke sarcofaag die aan de binnenkant prachtig gedecoreerd is en het interieur van een kamer moet voorstellen. Op een bank ligt de overleden vrouw. Aan het hoofdeinde staat een stoel met daarnaast een kist. Tegenover de bank staat een rek met daarop drie flessen: een vierkante en twee ronde. Daarnaast staat een wandtafel op drie poten, versierd met leeuwenkoppen en -klauwen, gevolgd door een rek met daarop twee kannen, twee emmers en daarboven drie bekers en een flesje. Daarnaast een kast met twee deuren. Daarnaast een aantal nissen. Tussen de laatste nis en het voeteneinde van de bank is de zijkant van een Romeinse villa weergegeven. In de sarcofaag zijn nog een aantal grafgiften gevonden, hoewel grafrovers de sarcofaag al deels hadden geleegd. Na de feitelijke details kregen we nog een persoonlijk gedicht te horen dat Ruurd Halbertsma geschreven had voor dit unieke topstuk uit de vaste collectie. Hij verhaalde over de ‘Vrouw van Aanzien’ die deze sarcofaag had besteld bij een beeldhouwer…. En terwijl ik luisterde naar de woorden, dacht ik ineens: ‘zou de beeldhouwer ook een vrouw geweest kunnen zijn…. ?

Vervolgens ging ik naar de speedlezing over prehistorische vrouwen! Dezelfde ochtend had ik nog een college gegeven over paleolithische kunst (grotschilderingen en venuskunst) dus ik was wel benieuwd wat ik hier te horen en zien zou krijgen….
Luc Amkreutz nam ons mee terug in de tijd van het late paleolithicum en verontschuldigde zich dat hij wellicht ‘kort door de bocht’ zou zijn, maar het was dan ook een speedlezing. Vol enthousiasme vertelde hij over een periode die doorgaans niet belicht wordt in de kunstgeschiedenis. Toch is het zinvol om juist hier te starten, zodat duidelijk wordt waarom de Etruskische samenleving hoog ontwikkeld en geëmancipeerd was. Uit de oude steentijd, toen de mensen als jager/verzamelaars rondtrokken, is opvallend veel vrouwelijke kunst teruggevonden.

Luc Amkreutz benadrukte dat de oude steentijd geen matriarchale samenlevingen heeft gekend, we moeten deze beeldjes niet als godinnen zien. Dat ben ik met hem eens. De beeldjes getuigen van een symbolisch bewustzijn en tonen doorgaans zwangere en vruchtbare vrouwen. Persoonlijk vind ik het belangrijk om naar deze beelden te kijken vanuit de context van de tijd waarin zij zijn gemaakt en niet met de hedendaagse ‘male gaze’. Ik ben het dan ook niet eens met de stelling dat deze beeldjes een voorbeeld van steentijdpornografie zijn. Pornografie is een uitvinding uit veel latere tijden. Veel aannemelijker is het, dat deze beeldjes uitdrukken wat essentieel was voor de jager/verzamelaarscultuur en dat was m.i. de cyclus van het leven. Dat daarbij het vrouwelijke meer in beeld werd gebracht dan het mannelijk is niet verwonderlijk. Immers, vrouwen zijn in staat om leven te dragen, te baren en in stand te houden. In mijn boek ‘Herstory of Art’ (dat 8 maart 2012 gepresenteerd wordt in Singer Laren) zal ik uitvoerig ingaan op deze beeldtraditie en ook verklaren waarom de jager/verzamelaars egalitaire stammen waren. Inderdaad geen matriarchaten, maar sociaal gezien in balans. Er heerste een gelijkwaardigheid tussen de seksen, met elkaar en naast elkaar werd de zorg voor de groep gedeeld. Ieder had daarin zijn/haar eigen taak.

In de nieuwe steentijd ging men over naar landbouw en veeteelt. Ook waren er nog steeds jager/verzamelaars en kwam er een sociale groep bij: herders. Grofweg kun je stellen dat er twee soorten culturen ontstonden uit de samenlevingen die steeds groter werden:
1. egalitaire culturen
2. dominantie culturen
Het grootste verschil is dat egalitaire culturen gericht zijn op zelfvoorziening terwijl dominantie culturen expansiedrift hebben. Lange tijd kunnen deze samenlevingen naast elkaar bestaan, maar uiteindelijk zullen de dominantie culturen de egalitaire culturen koloniseren. Een goed voorbeeld hiervan zijn de Etrusken die uiteindelijk zullen opgaan in het Romeinse Rijk.

De laatste speedlezing die ik bijwoonde, ging over Isis van Valkenburg! Als auteur van ‘Het Parijs van Isis’ was ik zeer benieuwd naar deze lezing. Olaf Kaper toonde een bronzen beeldje uit de vaste collectie van het RMO, slechts 13 cm hoog en gevonden in Valkenburg (Zuid-Holland). Overduidelijk een hellenistische beeldje dat als Isis geïdentificeerd is vanwege de 3 struisvogelveren in haar diadeem. In Valkenburg is overigens geen tempel van Isis geweest.

 

Eerst werd uitgelegd wie Isis eigenlijk was: de grootste en belangrijkste Egyptische godin die door Alexander de Grote over de Hellenistische wereld verspreid raakte en door de Romeinen haar weg vond naar alle uithoeken van het Rijk. Er werden beelden getoond van een Egyptische Isis, zonder struisvogelveren, maar met de horens van Hathor. Jammer dat er geen uitleg over haar naam werd gegeven. Isis is een Griekse vertaling van de Egyptische naam ST, waarschijnlijk uitgesproken als Auset, en betekent letterlijk troon/zetel. Isis draagt doorgaans de hiëroglief van de troon/zetel op haar hoofd zoals te zien is op de cover van mijn boek en op de afbeelding hierboven uit het Louvre,  naast de Isis van Valkenburg. Vervolgens werd duidelijk gemaakt dat Isis in de  Hellenistische en Romeinse tijd een soort metamorfose had doorgemaakt en veel Egyptische attributen was kwijtgeraakt. De Isis van Valkenburg past bij de nieuwe verschijning van Isis. Door het belang van Isis als een van de meest populaire godinnen van het Romeinse Rijk te benadrukken, werd de parallel naar de ‘Vrouwen van Aanzien’ van de Etrusken gemaakt.

En dan de tentoonstelling van de Etrusken in één woord: PRACHTIG

 

Het RMO heeft een zeer sfeervolle opstelling gemaakt, waarbij de kleur rood (zo kenmerkend voor Toscane) een belangrijke rol speelt. Etruskische fresco’s zijn nagemaakt en meer dan 600 museumstukken staan opgesteld. Blikvangers zijn prachtige gouden sieraden, bronzen wapens, beelden van goden en godinnen en rijk versierd aardewerk. Veel van die kostbaarheden zijn gevonden in rijk bedeelde grafkamers. Van deze beroemde prinsen- en prinsessengraven is voor deze tentoonstelling een spectaculaire driedimensionale reconstructie gemaakt. Bovendien zijn er maquettes en reconstructies van tempel- en paleisdaken waarop ooit imposante terracotta beelden prijkten.

Persoonlijk vind ik het erg verrassend om bepaalde elementen uit de Donaucultuur (5000-3500 v. Chr.) terug te zien bij de Etrusken. Ook de Donaucultuur was een hoogontwikkelde en geëmancipeerde maatschappij, nog voor de glorie van de klassieke oudheid en de bekende culturen van Mesopotamië en Egypte. Het zou fantastisch zijn als het RMO in de toekomst een tentoonstelling kan organiseren over deze vergeten wereld van Oud Europa. In 2010 was ‘The Lost World of Old Europe: the Danube Valley’ te zien in New York. Hoe lang zal het duren voordat wij in Nederland de schitterende kunstwerken van de Donaucultuur kunnen bewonderen……

Eerst de Etrusken!! En deze prachtige tentoonstelling kan ik van harte aanbevelen! Nog te zien tot 18 maart 2012. Meer informatie is te vinden op de website van het RMO: http://www.rmo.nl/actueel/tentoonstellingen/etrusken

© 2011 Karin Haanappel

Advertenties

Acties

Information

One response

17 10 2011
Jacco van Weele

Hallo Karin,
Fijn dat je zo hebt genoten van je vrijkaart en de opening. Leuk om je stuk te lezen!
Jacco van Weele, medewerker digitale communicatie Rijksmuseum van Oudheden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s




%d bloggers liken dit: